Bilimsel dayanak

Okul öncesi özel öğrenme güçlüğü erken belirtileri nedir?

Bu sayfa, 60–78 ay yaş aralığındaki çocuklarda özel öğrenme güçlüğü (ÖÖG) riskine işaret edebilecek erken belirtiler ve DİSEDOM’da kullanılan tarama ölçeğinin bilimsel kaynağı hakkında özet bilgi sunar. Metin, aşağıda atıfı verilen hakemli makaleye dayanır.

Uyarı Buradaki bilgiler tanı koymak için değildir. Şüphe halinde çocuk gelişimi, özel eğitim, rehberlik veya ilgili tıbbi birimlerden destek alınız.

Özel öğrenme güçlüğü ve okul öncesi dönem

Özel öğrenme güçlüğü, DSM-5’e göre okuma, matematik veya yazılı anlatım gibi akademik becerilerde, yaşa ve eğitime uygun düzeyin önemli ölçüde altında performans ve bu güçlüklerin günlük yaşam veya öğrenmeyi sınırlandırması ile tanımlanır; genellikle nörobiyolojik kökenli bir gelişimsel durum olarak ele alınır.

Okuma, dinleme, konuşma, yazma, akıl yürütme ve matematiksel işlemler gibi alanların bir veya birkaçında güçlükler okul öncesi dönemde de gözlenebilir. Birinci sınıfta okuma–yazma ve matematik zorlukları daha görünür hale geldiğinde tanı sıklığı artmakla birlikte, erken dönemde fark edilen belirtiler zamanında müdahale için fırsat sunar.

Okul öncesinde dil ve iletişim, bilişsel ve erken okuryazarlık becerilerindeki zorluklar, ileride okuma ve yazma güçlükleriyle ilişkili olabilir. Sosyal–duygusal alanda özgüven kaybı, kaygı, akran ilişkilerinde zorlanma ve öğrenmeye karşı olumsuz tutumlar da ileride akademik ve sosyal sorunlara yol açabilir.

Veliler gelişim gecikmelerini bazen fark etmekte gecikebilir; okul öncesi öğretmenleri ise akranlarıyla karşılaştırmalı gözlem yaparak aileyi ve rehberlik hizmetlerini erken yönlendirme açısından kritik rol oynar.

Okul öncesi erken dönem belirtileri

Aşağıda, okul öncesi dönemde veli ve öğretmenlerin sık karşılaştığı gözlemsel örnekler özetlenmiştir. Bu liste tanı listesi değildir; çocukların gelişim hızları farklıdır ve tek bir işaret tek başına anlamlı yorum gerektirmez.

Temel kavramların kazanılmasına yetersizlik

Renkler, temel geometrik şekiller, sayılar ve bazı harflerle ilgili kalıcı karışıklıklar veya yaşına göre yavaş ilerleme.
Zaman ve mekân kavramlarında zorlanma: sabah–akşam, dün–bugün, önce–sonra, yukarı–aşağı, sağ–sol, ön–arka gibi karşıtlıkları ayırt etmekte güçlük.

Bellek bozuklukları

Arkadaş isimlerini sık unutma veya karıştırma.
Şiir, şarkı gibi kısa metinleri ezberlemekte belirgin güçlük.
Öğrenilen kişi, yer veya kavram adlarını hatırlamakta zorlanma.

Dikkat, algı ve odaklanma güçlükleri

Basit sözlü yönergeleri (tek adımlı talimatlar) izlemekte zorlanma.
Bir hikâyeyi veya anlatımı sonuna kadar takip etmekte güçlük.
Dikkati sürdürmede ve genel odaklanmada sorunlar.

Organizasyon bozuklukları

Giyinme sırasında mantıksız adımlar (ör. atlet giymeden kazak giymeye çalışmak).
El işi veya oyun akışında sıra hatası: önce kesmesi gereken kağıdı yapıştırmaya çalışmak gibi.

Birbirine bağlı yönergeleri yerine getirmede zorlanma

Ardışık adımları içeren komutlarda takılma; örneğin: “Yatak odasına git, masanın üstündeki gözlüğümü al ve bana getir” gibi zincir talimatları hatırlayıp sırayla uygulamakta güçlük.

Motor gelişim sorunları

Özellikle ince motor alanında gecikme: makas kullanma, kalemi uygun tutuşla kullanma.
İp atlatma, seksek, top sürme gibi gövde ve koordinasyon gerektiren oyunlarda yaşıtlarına göre belirgin zorlanma.

Duygusal ve sosyal göstergeler

Duygularını ifade etme ve düzenlemede zorlanma.
Yaşına göre daha “küçük” davranışlar sergileme.
Oyun ve oyuncak tercihinde kendinden küçük yaşa yönelme.
Akranları yerine daha küçük çocuklarla arkadaşlık kurmayı tercih etme.
Yaşı ve duruma uygun düzeyde görülmeyen yoğun öfke veya sevinç patlamaları (duygusal olgunlaşmada gecikmeye işaret edebilir; tek başına tanı koydurmaz).

Bu belirtilerden biri veya birkaçı görülebilir; hepsinin birden olması gerekmez. Şüphe halinde okul rehberliği, çocuk gelişimi veya özel eğitim uzmanlarından değerlendirme talep edilmesi uygundur. DİSEDOM’daki tarama ölçeği, bu tür gözlemleri yapılandırılmış maddelerle toplamanıza yardımcı olur; sonuç yine de tarama niteliğindedir.

Altı beceri alanında erken belirtiler (ölçek boyutları)

Hakemli çalışmada ölçek, açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri sonucunda altı faktörlü yapı ile desteklenmiştir. Bu boyutlar, okul öncesinde ÖÖG erken belirtilerinin hangi alanlarda izlenebileceğine dair çerçeve sunar:

Dil–iletişim becerileri: Dil üretimi ve anlama, yönerge takibi, sözcük dağarcığı ve anlatım bütünlüğü ile ilgili güçlükler.
Bilişsel beceriler: Sayı, renk, şekil, örüntü ve sınıflama gibi temel bilişsel işlemlerde yaşıtlarına göre geri kalma.
Erken okuryazarlık becerileri: Adını yazma, ses eşleştirme, heceleme ve yazı–resim ayrımı gibi okuma–yazmaya hazırlık göstergeleri.
Motor beceriler: Günlük öz bakım ve ince motor görevlerde (ör. düğme, çıtçıt, giyinme) desteğe ihtiyaç veya belirgin zorlanma.
Organizasyon becerileri: Okul içi görevleri hatırlama, programa uyum, materyal ve ödevleri düzenli taşıma.
Sosyal beceriler: Akranlarla oyuna katılma, oyun kurma ve sürdürme, kurallı oyun ve temel duygu ayırt etmede zorlanma.

DİSEDOM’daki dijital tarama formu, bu altı boyutta toplam 39 madde ile aynı yapıyı kullanır; puanlar hem toplam hem boyut düzeyinde özetlenir.

Ölçeğin bilimsel özeti

Çalışmada ölçek; literatür, uzman görüşü ve istatistiksel analizlerle geliştirilmiştir. Özet bulgular (makalede raporlanan değerler):

Hedef yaş: 60–78 ay (Türkiye’de okula başlama ve RAM kararı ile birlikte değerlendirilen okul öncesi aralığına uygun).
Madde sayısı: 39; yanıt biçimi: 5’li Likert (ters kodlanan madde yok).
Yapı: Altı faktör; toplam varyansın yaklaşık %73,39’ünü açıkladığı rapor edilmiştir.
Güvenirlik: Ölçek toplamı için iç tutarlılık katsayısı (Cronbach α) yüksek düzeydedir (makalede yaklaşık 0,90); alt boyutlar için α değerleri aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

Doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ile altı faktörlü yapının uyum indeksleri kabul edilebilir düzeydedir (ör. RMSEA ≈ 0,064; SRMR ≈ 0,050; CFI ≈ 0,916; makalede raporlanan değerler).

Boyut	Maddeler	Cronbach α (yaklaşık)
Dil iletişim becerileri	M1–M10	0,87
Bilişsel beceriler	M11–M21	0,88
Erken okuryazarlık becerileri	M22–M26	0,76
Motor beceriler	M27–M31	0,89
Organizasyon becerileri	M32–M34	0,84
Sosyal beceriler	M35–M39	0,88
Ölçek toplamı	M1–M39	0,90

Kaynak ve atıf (APA 7 önerisi)

Aşağıdaki çalışmayı ölçeğin bilimsel kaynağı olarak atıf gösterebilirsiniz:

Ünal, A. M., Kaytez, N., & Çınar, A. (2025). Okul Öncesi Dönemde (60-78 ay) Özel Öğrenme Güçlüğü Erken Belirtileri Tarama Ölçeği: Bir ölçek geliştirme çalışması. Anatolian Journal of Health Research, 6(1), 79-88. https://doi.org/10.61534/anatoljhr.1576926

DOI: https://doi.org/10.61534/anatoljhr.1576926

Makalenin tam metni ve telif/lisans koşulları için dergi sayfasına başvurunuz. DİSEDOM’daki çevrimiçi tarama, bilgilendirme amaçlıdır; sonuçların yorumunda ölçek geliştiricilerinin önerdiği kesim puanları ve yaş notları kullanılmalıdır.

Sık sorulan sorular

Okul öncesi özel öğrenme güçlüğü erken belirtileri nedir?

60–78 ay aralığında çocukların dil–iletişim, bilişsel, erken okuryazarlık, motor, organizasyon ve sosyal becerilerde yaşıtlarına göre gözlenebilen zorlukları; ileride özel öğrenme güçlüğü riskine işaret edebilecek erken uyarı işaretleri olarak ele alınır. Kesin tanı aracı değildir.

DİSEDOM’daki erken belirti testi kaç yaşa uygundur?

Ölçek 60–78 ay (5–6 yaş) aralığı için geliştirilmiş 39 maddelik bir tarama ölçeğidir; veli veya öğretmen tarafından doldurulabilir.

Bu test tanı koyar mı?

Hayır. Sonuçlar yalnızca tarama ve erken uyarı amaçlıdır. Şüphe halinde çocuk gelişimi, özel eğitim, rehberlik veya ilgili uzman değerlendirmesi önerilir.

Çocuğunuzu veya öğrencinizi taramak için:

Okul öncesi erken belirti testine git